Największa od dziesięcioleci plaga szarańczy zagraża milionom mieszkańców zachodniej Afryki. Nie mogą jej zwalczyć ani farmerzy, ani żołnierze. Może uda się naukowcom, którzy próbują skorzystać z pomocy maleńkiego grzyba.



"Szarańcza przyleciała na całą ziemię egipską i opuściła się na cały kraj egipski tak licznie, że tyle szarańczy nie było dotąd ani nie będzie nigdy" - pisał biblijny kronikarz w Księdze Wyjścia o karze, którą Bóg zesłał na faraona i jego lud. "I pokryła powierzchnię całej ziemi. I ciemną stała się ziemia od szarańczy w takiej ilości. [Szarańcza] pożarła wszelką trawę ziemi i wszelki owoc z drzewa, który pozostał po gradzie, i nie pozostało nic zielonego na drzewach i nic z roślinności polnej w całej ziemi egipskiej" (Wj, 10,4).

Hamoud i Braika, małżeństwo farmerów z wioski w pobliżu Kiffa w południowej Mauretanii, nie wiedzą, czym zasłużyli na karę, którą Bóg zsyłał na najbardziej grzeszne ludy. Chmara szarańczy opadła na ich pole ledwie dwa tygodnie przed zbiorami. Po kilku godzinach owady pozostawiły po sobie pustynię. - To było takie piękne pole - płakał sześćdziesięcioletni rolnik przed kamerami BBC. - Teraz ani moja rodzina, ani moje owce nie mają co jeść. Nie zostało nawet źdźbło trawy.



Mauretania, kraj czterokrotnie większy od Polski i liczący niecałe 3 mln mieszkańców - tyle co aglomeracja warszawska, to niemal wyłącznie pustynia. Żywność jest tam na wagę złota. Rząd do walki z plagą zmobilizował armię. Żołnierze tonęli w chmarach brązowych owadów, z których największa, właśnie w okolicach Kiffa, miała 70 km długości. Wraz z wieśniakami zagarniali, zasypywali, niszczyli, palili owady. Ale nic nie poradzili. Na początku października szarańcza spadła na Nawakszut, stolicę kraju, i zjadła tam wszystkie drzewa - łącznie z tymi przed pałacem prezydenckim.

Obojętność przed burzą

Obejmującą dziś już 12 krajów Afryki inwazję spowodowały obfite deszcze, które spadły w tym pustynnym regionie w zeszłym roku i które, jak na ironię, zapewniły obfite zbiory farmerom z Mali, Burkina Faso i Mauretanii (to kraje należące do dwudziestki najbiedniejszych na świecie). Szarańcza mogła rozmnażać się przez kilka miesięcy dłużej niż zwykle. Kilka dodatkowych pokoleń oznaczało zaś dziesiątki miliardów nowych osobników.



Owady wykluwają się i rozmnażają w krajach Maghrebu, głównie w Maroku i Algierii, a wiatry przenoszą stada nad pustynią i oceanem. W tym roku licznie dotarły nawet na Wyspy Zielonego Przylądka (od stałego lądu dzielą je setki kilometrów), a także nad sudańskie wybrzeże Morza Czerwonego. Podczas poprzedniej plagi w latach 80. afrykańska szarańcza docierała nawet na Karaiby.

Naukowcy już na wiosnę przewidywali, co się wydarzy. Na początku czerwca rząd hiszpański wysłał do Maroka dziewięć samolotów, które miały spryskiwać miejsca wykluwania się szarańczy środkiem owadobójczym. To rozwiązanie można stosować na małą skalę - żeby zdusić inwazję w zarodku. Później wymaga zmobilizowania zbyt wielu środków, a poza tym jest już zbyt szkodliwe dla środowiska.

- Dużo łatwiej kontrolować plagę na pustyni niż w Hiszpanii - mówił wówczas dziennikowi "El Pais" Juan Pena, rządowy ekspert. - Żeby jednak szarańcza trafiła do Europy, nad pustynią muszą pojawić się bardzo nietypowe wiatry.

- Groźba znaczących szkód w Europie jest znikoma - powiedział wówczas tygodnikowi "New Scientist" Clive Elliott, ekspert Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Bezpieczna Europa więc nie reagowała. Potem plaga wymknęła się spod kontroli. Teraz FAO szacuje koszty jej powstrzymania na 100 mln dolarów, nie licząc wydatków potrzebnych na pomoc żywnościową. A dysponuje na razie 15 mln dol.

Grzybek na ratunek

Jak poradzić sobie z szarańczą, nie zasypując połowy Afryki toksycznymi chemikaliami, które zabiją wszystkie owady - nie tylko szarańczę? Wojskowo-farmerskie pospolite ruszenie jest w stanie wybić ledwie kilka procent owadów - oceniają eksperci.

Naukowcy z International Institute of Tropical Agriculture z Ibadanu w Nigerii próbują więc zatrudnić do walki odmianę grzyba Metarhizium anisopliae (na zdjęciu zaatakowany owad), który zabija zarówno larwy szarańczy, jak i dorosłe osobniki, i jest - wedle dostępnych danych - całkowicie nieszkodliwy dla ludzi.

Grzyb przewierca pancerzyk chroniący ciało owada i "przetrawia" go od środka, zabijając go w ciągu mniej więcej czterech tygodni. Po szarańczy pozostaje tylko pusty brązowy pancerzyk. Ponieważ owady często zjadają ciała swoich współbraci, Metarhizium może łatwo przenosić się na kolejne osobniki, co obniża koszty walki z inwazją. Co więcej, atakuje również larwy. Dzięki satelitom można zaś łatwo wytypować optymalne miejsca, w których należy rozpylić zarodniki.

Badania ciągną się od 1989 r. I chociaż pierwszy raz nowego preparatu użyto przeciwko szarańczy już w 1996 r. nad jeziorem Czad, to na razie brakuje pieniędzy, aby dokończyć testów.

Na razie na polach Mauretanii, Mali, Nigru i Czadu szarańcza zjadła już od 40 do 100% zbiorów. A deszcze w tym roku znów były obfite.

Źródło: Gazeta.pl, Adam Leszczyński, dziennikarz miesięcznika "Wiedza i Życie"